 Bəzən əqli və psixi cəhətdən normal inkişaf etmiş uşaqlar səlis nitqə yiyələnməkdə çətinlik çəkirlər.Bu daha çox uşağın uzunmüddətli xəstə olduğu hallarda baş verir.
Düzgün tələffüzün vaxtında formalaşması aşağıdakılardan asılıdır:
- Ümumi nitq mədəniyyəti;
- Uşağın normal ünsiyyəti;
- Biliyə yiyələnmək;
- Məktəb proqramının mənimsənilməsi;
Tələffüzdəki çatışmamazlıqlara bəzi qüsurlar səbəb ola bilər:
|
Qüsurlar
|
Vacibdir
|
| - Artikulyasiya aparatının quruluşunda (diş inkişafında pozuntu) |
- Diş-damaq sisteminin inkişafına nəzarət etmək, defektləri aradan qaldırmaq, dişləri müalicə etmək |
| - Eşitmə aparatında. Uşaq sözü eşidərkən onu tələffüz etməyə başlayır. Hətta eşitmə qabiliyyətinin ən az dərəcədə belə aşağı enməsi ilə uşaq nitqi normal qəbul edə bilmir. |
- Xəstəlik müddətində güclü səs təsirlərindən uşağı qorumaq (televizorun səsini tam açmaq və s.)Eşitmə orqanlarının vaxtında müalicəsi
|
| - Səs aparatında |
- Çox yüksəkdən danışmağa imkan verməmək, xüsusilə soyuq havada. Burundan nəfəs almağı öyrətmək. |
| - Fonematik qavrayışın formalaşmasında |
- Bir səsin digər səsdən nə ilə fərqlənməsini göstərmək, tələffüzcə bir-birinə yaxın olan sözləri fərqləndirməyi öyrətmək: dağ-yağ-tağ-bağ
|
Nitq nəsildən nəsilə ötürülmür. Uşaq nitq vərdişinə onu əhatə edən nitq dairəsində yiyələnir. Şifahi nitq əsasən məktəbəqədər yaşda formalaşır.
Ona görə də uşaqla ünsiyyətdə böyüklərə bəzi zəruri qaydaları bilmək vacibdir:
- Tələffüzə diqqət etmək, tələsmədən danışmaq, səsləri və sözləri dəqiq tələffüz etmək.
- Uşağı çətin nitq materialı ilə yükləmək, mənasını bilmədiyi sözləri tələffüz etməyə məcbur etmək, forma, məzmun və həcm etibarilə çətin şeirləri öyrətmək zərərlidir.
- Sözləri uşaq nitqinə uyğunlaşdırıb, tələffüzü dəyişmək olmaz (“Bu cızzadı“, ”Oppalara gedək?”)
- Əgər uşaq hansısa səsi və ya sözü düzgün tələffüz etmirsə, onu qıcıqlandırmaq, gülmək və ya əksinə tərifləmək, həmçinin ondan dərhal çətin sözü təkrarlamağı tələb etmək məsləhət görülmür. Çünki bu üsul hər zaman müsbət nəticə vermir. Bəzən elə hallara gətirib çıxarır ki, uşaq hər hansı bir sözü qəbul etməməyə, onu başqasıyla əvəz etməyə cəhd edir, ya da özünə qapılaraq ümumiyyətlə danışmaqdan imtina edir.
Valideynlərə məsləhət:
Səhvləri səbirlə və anlayışla düzəltməyə çalışın. Mümkün olduqca uşaq tərəfindən düzgün tələffüz olunmayan sözü təkrar etməyin.Yaxşı olar ki, sözü lazımi qaydada özünüz düzgün tələffüz edəsiniz.
Uşaqla evdə məşğul olanda ona kitab oxuyarkən, nağılın məzmununu danışmaq kimi tapşırıq verərkən, şəkildə nə təsvir olunduğunu soruşarkən onun sözünü yarımçıq kəsmək məsləhət görülmür. Ona sözünü qurtarmaq imkanını verməli, sonra səhvini göstərməlisiniz.
Uşaqların suallarından qaçmaq olmaz, baxmayaraq ki, bəzən onlara dərhal cavab vermək çətin olur.
Uşağın nitqə yiyələnməsi onun əqli və psixi inkişafı ilə sıx bağlıdır.
Uşağın əhatə dairəsini genişləndirməklə, onu incəsənət əsərlərilə tanış etməklə, onunla müxtəlif mövzularda söhbət aparmaqla siz nəinki onun dünyagörüşünü artırır, həm də düzgün nitq vərdişlərinə yiyələnməyində iştirak edirsiniz .
Uğurlar arzulayıram! |
